Kształcenie zintegrowane - witryna Aliny       Sosik

Rola szkoły w rozwoju języka dzieci

STRONA GŁÓWNA

Rola szkoły w rozwoju języka dzieci.

Pod koniec wieku przedszkolnego dziecko porozumiewa się swobodnie z otoczeniem w nazwie potocznej. W szkole zmieniają się warunki porozumiewania się. Dziecko nie może mówić kiedy chce i o czym chce. Na zajęciach zgłasza się lub odpowiada na wezwanie nauczyciela. Wiem, że żądanie ścisłych odpowiedzi i ciągłe poprawianie błędów językowych uczniów, zwłaszcza u dzieci nieśmiałych, powoduje zahamowania w mówieniu, odbiera swobodę wypowiadania się. Dlatego czasem lepiej jest nie przerywać wypowiedzi ucznia poprawiając błędy, gdyż takie sytuacje powodują zahamowania, zawstydzenia i wywołują niechęć do wypowiadania się. Poprawianie błędów w mówieniu powinno przebiegać w sposób dyskretny po skończonej wypowiedzi.

Szkoła dając dzieciom szansę swobody wypowiedzi, szansę twórczego działania, może je wyposażyć w lepsze możliwości nawiązywania kontaktu z otoczeniem, oraz uzewnętrznienie przeżyć i myśli. Podczas mówienia i pisania - kontrolowanych i wspomaganych przez nauczyciela - dzieci zdobywają również doświadczenie językowe niezbędne do pełnego rozumienia dzieł literackich. By te cele osiągnąć ćwiczenia w mówieniu i pisaniu nie mogą ograniczać się do okazjonalnego poprawiania błędów. Muszą mieć charakter pozytywny, planowo i systematycznie rozwijać mowę uczniów. Szkoła musi położyć nacisk na stałe rozwijanie zasobu słownictwa i form gramatycznych, którymi uczeń się posługuje. Wymaga to od nauczyciela dobrej znajomości ucznia. Ważną rolę odgrywa tu szkoła wiejska, która zapoznaje dzieci mówiące często gwarą z językiem ogólnopolskim.

Kształcenie sprawności językowej oznacza w szkole pracę nad przekształcaniem języka mówionego w język nastawiony na wypowiadanie się pisemne. Poprzez ćwiczenia w mówieniu i pisaniu uczeń powinien posiąść umiejętność gromadzenia materiału, selekcji, planowania i komponowania wypowiedzi. Kształcąc język należy zastanowić się nad formą wypowiedzi: opowiadanie, streszczenie zdarzeń, opis, charakterystyka bohatera, dyskusja. Każda z tych form w różny sposób kształci język ucznia i stawia przed nim inne wymagania. Wypowiadanie się dostarcza uczniom materiału językowych wątpliwości, które wywołują zainteresowanie językiem. Potrzeba wiedzy o języku jest ogromna zwłaszcza, że wiele trudności ma uczeń w trakcie mówienia i pisania.

Nauczyciel musi zadbać o to, by uczeń miał o czym mówić, a także stworzyć takie warunki, które pobudzą chęć wypowiadania się ucznia. Nie dokonuje się to mechanicznie, wymaga od nauczyciela różnych zabiegów, które pobudzą wyobraźnię ucznia poprzez rysunek, melodię, zabawę i wystąpią w postaci ustnej, czy pisemnej. Ważne jest też kształcenie sprawności językowej na mowie sytuacyjnej zwłaszcza w młodszych klasach szkoły podstawowej. Należy pozwolić dziecku na żywe wypowiadanie się na tematy życia codziennego. Nauczyciel powinien wybierać do analizy językowej takie fragmenty tekstu, które nie różnią się zasadniczo od języka dziecka. W kształceniu sprawności językowej dziecka ważne jest, aby wiedziało ono przydatność swych wysiłków oraz celowość stosowanych przez nauczyciela ćwiczeń.

Troska o należyty rozwój języka dziecka powinna przenikać całokształt pracy nauczyciela. Mowa dziecka budzi coraz większe zainteresowanie psychologów i pedagogów, gdyż ma ona integralny związek z rozwojem myślenia. Wyniki badań w tym zakresie silnym echem odbiły się w pracy szkolnej, wysuwając na czoło zagadnień dydaktycznych kształcenie języka dziecka. W realizacji kształtowania i rozwijania języka uczniów specjalnie ważne zadanie przypada szkole. Uczniowie opanowują język, przyswajając sobie odpowiednie słownictwo, uczą się stosować poznane wyrazy we właściwych wyrażeniach i zwrotach, uczą się sprawnie budować zdania.

Głównym zadaniem nauczania edukacji polonistycznej w kształceniu zintegrowanym jest kształtowanie sprawności myślowej i językowej – logicznego i estetycznego wypowiadania się w mowie i piśmie. Od właściwej realizacji ćwiczeń w mówieniu i pisaniu zależy umiejętność porozumiewania się z innymi ludźmi w życiu codziennym. Umiejętność wypowiadania się w mowie i piśmie, dobra technika czytania, pisania są niezbędnymi sprawnościami instrumentalnymi, które opanowują uczniowie już na poziomie nauki początkowej. A więc głównym zadaniem edukacji polonistycznej poza wyposażeniem uczniów w podstawowe sprawności instrumentalne jest opanowanie języka polskiego w stopniu umożliwiającym swobodne i poprawne wypowiadanie się w mowie i piśmie.

Uczniowie mają więc zdobyć umiejętności wypowiadania się w formie poprawnych zdań, właściwego łączenia ich ze sobą i posługiwania się bardziej rozbudowanymi wypowiedziami, takimi jak opowiadanie, czy opis.

Pracy nad dłuższymi wypowiedziami powinny towarzyszyć ćwiczenia słownikowe zmierzające do bogacenia czynnego słownika uczniów. Ich celem jest zapoznanie uczniów z różnorodnym słownictwem dotyczącym głównych dziedzin rzeczywistości poprzez wytwarzanie w ich umysłach poprawnych skojarzeń i nazw. Winny one rozszerzać wiedzę uczniów na dany temat i bogacić słownik czynny i bierny. Celem ćwiczeń słownikowych jest także uwrażliwienie uczniów na estetykę wypowiedzi i wyrabianie odpowiedzialności za słowo. Uczeń powinien rozumieć, że ważne jest nie tylko to co on mówi, ale i jak mówi. Winien wkładać wiele wysiłku i chęci do wypowiadania się w sposób najbardziej staranny, poprawny, bogaty. Ponadto stosowanie ćwiczeń słownikowych zapobiega błędom językowym i doprowadza do ich zwalczania. Poprawności językowej nie można narzucać uczniom przez nakazy, można ją tylko wykształcić przez częste ćwiczenia.

Podczas, gdy zapoznajemy z nowym tekstem należy wyjaśnić niezrozumiałe wyrażenia i zwroty. Dobrą formą wyjaśnienia niezrozumiałych wyrazów może być pokaz i omówienie przedmiotu, jego obrazu, względnie wycieczka lub film związany tematycznie z treścią przeznaczonego do czytania tekstu. Stosowanie pomocy naukowych zapobiega werbalizmowi. Wyjaśniać niezrozumiałe wyrazy można również przez podanie kilku wyrazów bliskoznacznych lub przez podanie wyrazu o znaczeniu przeciwnym. Niezrozumiałe wyrazy występujące w tekstach można tłumaczyć przed jak i w czasie czytania. Należy zachęcać uczniów do korzystania z różnego rodzaju słowników.

Inną grupę ćwiczeń słownikowych stanowią ćwiczenia polegające na gromadzeniu zwrotów i wyrażeń zastępczych. Jest to doskonałe ćwiczenie do ukazania bogactwa języka przez wyrażenie tej samej treści w różny sposób. Inny charakter mają ćwiczenia słownikowe, w których do znanego uczniowi wyrazu dodaje się szereg wyrazów bliskoznacznych (synonimów). Zestawienie wyrazów podobnych pozwala na dokładne obrazowe przedstawienie danej myśli.

Bardzo cenną formą pracy jest łączenie ćwiczeń słownikowych z ćwiczeniami ortograficznymi. Należy do nich tworzenie wyrazów pochodnych i pokrewnych. Od najmłodszych klas należy przyzwyczajać uczniów do wyszukiwania wyrazu pokrewnego. Przy stosowaniu tego rodzaju ćwiczeń uczniowie samodzielnie rozszerzają zasób słów. Zapisanie słownictwa zapobiega błędom ortograficznym. W kształtowaniu języka uczniów bardzo ważne jest także łączenie ćwiczeń słownikowych z ćwiczeniami gramatycznymi i stylistycznymi. Dzięki takim połączeniom uczniowie tworzą zespoły wyrazów i zwrotów oraz ich poprawną formę, stosują równocześnie w wypowiedziach ustnych i w zapisie. Przy prowadzeniu wszelkiego rodzaju ćwiczeń słownikowych należy pamiętać, że nie mogą być one celem samym w sobie. Muszą się łączyć ze wszystkimi działami programowymi, wynikać w naturalny sposób z toku zajęć i stanowić jego niezbędne ogniwo. Ponadto, aby zgromadzone słownictwo weszło w zakres słownika czynnego winno znaleźć zastosowanie w żywej mowie uczniów i w różnych formach wypowiedzi ustnych i pisemnych.

Ćwiczenia słownikowe już w klasach najniższych łączą się ściśle z ćwiczeniami frazeologicznymi. Ćwiczenia te pełnią rolę kształcącą przez dostarczanie uczniom nowego zasobu słownictwa oraz profilaktyczno-korektywną polegającą na zapobieganiu błędom językowym i korygowaniu ich, jeśli się zdarzają.

W klasach młodszych można wprowadzić następujące rodzaje ćwiczeń frazeologicznych:
- układanie zdań z użyciem nowo wprowadzonego wyrazu;
- układanie zdań połączone z doborem odpowiednich wyrazów spośród uprzednio zgromadzonych;
- układanie zdań lub fragmentów tzw. wypracowań z podanymi zwrotami i wyrażeniami;
- pisanie przez uczniów pytań do podanych przez nauczyciela zdań, w których zastosowane zostały nowe zwroty lub wyrażenia;
- wypisywanie przez uczniów odpowiednich zwrotów lub wyrażeń z omawianych tekstów w celu wykorzystania ich np. do opisu;
- uczenie się przez uczniów na pamięć wierszy, zagadek, przysłów oraz krótkich fragmentów prozy.

Wielostronne kształcenie sprzyja rozwojowi języka dziecka przez stosowanie odpowiednich metod nauczania. Dobór metod i form pracy zależy od poziomu dzieci, oraz umiejętności nauczyciela organizowania procesu dydaktycznego. Powodzenie dziecka w szkole i w dalszym życiu jest uzależnione od umiejętności posługiwania się językiem.

Wiedząc, że uczeń ma trudności w mówieniu i pisaniu wiem, że mało wie o języku. Dlatego tak ukierunkowuję zajęcia, by uczeń budował wypowiedzi, to prowadzi do zastanowienia nad językiem. Już w pierwszym roku nauki szkolnej kształcę język dziecka, uczulam na sposób wypowiadania się. Przez to kształcę logiczne myślenie oraz dbam o precyzję, bogactwo i poprawność wypowiedzi.

        

Bibliografia:
1. Buttler D., Kurkowska H., Satkiewicz H. – Kultura języka polskiego. Zagadnienia poprawności gramatycznej. Wyd. III. Warszawa 1976, PWN.
2. Klebańska B., Kochański W., Markowski A. – O dobrej i złej polszczyźnie. Warszawa 1985, WP.
3. Malczewski J. – Słownik szkolny. Nauka o języku. Wyd. III. Warszawa 1990, WSiP.
4. Miodek J. – Rzecz o języku. Szkice o współczesnej polszczyźnie. Wrocław 1983, Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
5. Słownik poprawnej polszczyzny. Redaktor naczelny: W. Doroszewski. Wyd. II. Warszawa 1980, PWN.
6. M. Zarębina M. – Badania nad językiem w środowisku szkolnym. (w:) Poradnik Językowy. Nr 4. Warszawa-Łódź 1980, PWN.

W GÓRĘ