Kształcenie zintegrowane - witryna Aliny       Sosik

Proces czytania i pisania

STRONA GŁÓWNA

Spis treści:

1. Wstęp
2. Rozwój umiejętności czytania i pisania
3. Przyczyny trudności w czytaniu i pisaniu
4. Trudności w czytaniu i pisaniu o podłożu dyslektycznym
5. Przezwyciężanie trudności w nauce czytania i pisania
6. Bibliografia

1. Wstęp

Rodzice posyłając dziecko do szkoły oczekują od niego dobrych wyników w nauce. Wielu dzieciom nauka w szkole nie sprawia trudności, bez większego wysiłku opanowują materiał nauczania i mają pozytywne oceny. Są jednak dzieci, które muszą wiele pracy włożyć, aby uzyskać niezłe wyniki. Ale są też dzieci, które mają znaczne trudności w nauce, one nie kochają szkoły.

Niepowodzenia bardzo niekorzystnie wpływają na rozwój psychiczny dziecka, na kształtowanie się wiary we własne siły, zniechęcają do podejmowania wysiłków. Rodzice nie zawsze wiedzą, w jaki sposób dziecku im pomóc i jak na nie oddziaływać. Zdarza się, że za dobre stopnie nagradzają, a za złe surowo karzą.

Ważna jest rola nauczyciela, powinien on pomóc dzieciom mającym trudności i jego rodzicom. Konieczne jest ścisłe współdziałanie rodziców ze szkołą, z nauczycielami, a nawet z pedagogiem i poradnią pedagogiczną. Zależy nam wszystkim, aby w przyszłości ludzie byli wykształceni, dobrze przygotowani do pracy, zaangażowani społecznie. Dlatego już od pierwszych dni w szkole i przez cały okres jej trwania, musimy dzieciom zapewnić powodzenie w nauce.

            W swojej publikacji chcę przybliżyć, na czym polega proces czytania i pisania, jakie są trudności w czytaniu i pisaniu i jak przezwyciężać te trudności.

Mam nadzieję, że przedstawione tu informacje i wskazówki pomogą nauczycielom i rodzicom w ukierunkowaniu pracy wychowawczej i dydaktycznej nad dziećmi.

            Nauka szkolna powinna przynosić dziecku radość i zadowolenie, a nie przymus i udrękę.

2. Rozwój umiejętności czytania i pisania

Trudności w czytaniu i pisaniu obejmują różne zakresy, występują w różnym stopniu nasilenia i wynikają z różnorodnych przyczyn. W związku z tym zorientowanie się w trudnościach ucznia wymaga dość długiego czasu.

            Aby zrozumieć, na czym polegają te trudności i co sprawia, że jedne dzieci przechodzą przez naukę czytania i pisania bez kłopotów, a inne nie są w stanie opanować tych umiejętności – konieczne jest zorientowanie się, na czym polega rozwój umiejętności czytania i pisania.

            Pisanie jest procesem skomplikowanych czynności. Dziecko musi prawidłowo spostrzegać oraz zapamiętać graficzny obraz poszczególnych liter. Musi także rozpoznać dźwięki wchodzące w skład wyrazu, podporządkować odpowiednie znaki graficzne i w odpowiedniej kolejności je zapisać. Do tego powinno mieć też odpowiednio sprawną rękę. Mechanizm rozwoju pisania polega na kształtowaniu się umiejętności wzrokowego rozpoznawania liter i wyrazów. Uczeń musi prawidłowo spostrzegać kształty liter i dostrzegać między nimi różnice, dzięki którym litery mają odrębne znaczenie. Po rozpoznaniu liter, by dziecko mogło je zapisać, musi najpierw przy pomocy ruchów ręki przenieść na zeszyt wzrokowe wyobrażenie litery.

            Celem nauki w pierwszym roku jest mocne powiązanie dźwięku słowa z jego obrazem graficznym i ruchami niezbędnymi do jego zapisania.

            Pisanie dokonuje się przy współudziale narządów mowy. Na przykład często, się zdarza, że dzieci przy pisaniu głośno wymawiają pisane dźwięki. Prawidłowa artykulacja nie jest jednak jedynym warunkiem sprawnie przebiegającego procesu pisania. Musi być także prawidłowa spostrzegawczość. Wszelkie wady wzroku na pewno utrudniają dziecku naukę. Przy pisaniu bardzo ważne jest też sprawność ręki ucznia.

            W pierwszym etapie nauki czytania dziecko rozpoznaje litery, łączy je w sylaby i proste wyrazy. Początkowo dziecko literuje, a po literowaniu odczytuje wyraz jako całość. Potem dziecko częściej sylabizuje, a przechodząc do czytania głośnego dziecko odczytuje wyraz całościowo. Proces czytania wymaga wielu skomplikowanych czynności. Dziecko musi prawidłowo rozpoznać litery, należycie je różnicować, zapamiętać wzajemne połączenie tych liter obok siebie w wyrazie. To jest uwarunkowane dobrą orientacją przestrzenną, percepcją wzrokową i słuchową.

            Podczas zdobywania umiejętności czytania i pisania mogą występować trudności, wtedy rodzice i nauczyciele zastanawiają się, co może być ich przyczyną.

3. Przyczyny trudności w czytaniu i pisaniu

            Trudności w czytaniu bardzo rzadko powodowane są tylko jedną przyczyną. W większości przypadków chodzi tu o zespół czynników, które jednocześnie, choć z różną siłą, wpływają na powstawanie tych trudności.

            Trudności z czytaniem występują na wszystkich poziomach rozwoju inteligencji. Jednak u dzieci o niższym stopniu inteligencji, częściej niż u innych. Do czytania ze zrozumieniem i zdolnością oceny tekstów o wyższym stopniu trudności niezbędne jest posiadanie bardzo zaawansowanych zdolności intelektualnych.

            Obserwując dzieci, które mają trudności w czytaniu zauważam, że są: nerwowe, nadwrażliwe, przekorne, lękliwe, nadmiernie pobudliwe, obgryzają paznokcie, mają trudności w skupieniu się, są niezadowolone z siebie, rodziców i nauczycieli. Duży wpływ na rozwój zdolności do czytania u dziecka ma środowisko domowe, poziom inteligencji oraz wykształcenie rodziców.

            Dzieci, które wyrosły w środowisku, gdzie okazuje się szacunek dla książki, mają większe szanse być dobrymi czytelnikami niż dzieci, które wyrosły w domach, gdzie zainteresowanie książkami jest nikłe. Dodatkową przyczyną wpływającą na powstawanie trudności w czytaniu i pisaniu jest częsta zmiana szkoły i nauczyciela w czasie pierwszych lat nauki szkolnej.

            Wady wzroku występują częściej u dzieci czytających źle, niż w innych grupach czytelników. Nawet nieznaczne obniżenie słuchu w niektórych przypadkach może stać się dodatkową przyczyną powstawania trudności w czytaniu.

            W sporadycznych przypadkach także leworęczność może skomplikować i utrudnić uczenie się czytania i pisania w początkowym okresie nauki. Trudności głośnego czytania i prowadzenia rozmów nawiązujących do aktualnych ćwiczeń w czytaniu bardzo łatwo mogą powstawać wskutek wad mowy oraz trudności w artykulacji.

            Trudności w nauce czytania i pisania dotyczą dokonywania analizy i syntezy. Uczniowie mają trudności z zastosowaniem zmiękczeń przy pisaniu, dwuznaków przy tekście czytanym i sposobie ich użycia przy pisaniu. Wielu dzieciom sprawia trudności osiągnięcie odpowiedniego tempa czytania, szybkie i prawidłowe zrozumienie treści, a także czytanie głośne z odpowiednią dykcją.

            Trudności występują z różnym nasileniem u różnych dzieci. Do najważniejszych przyczyn powodujących trudności w czytaniu i pisaniu należą: obniżona sprawność intelektualna, przewlekłe schorzenia, zaburzenia w funkcjonowaniu narządów wzroku i słuchu, zaburzenia mowy, zła sytuacja rodzinna, brak pozytywnej motywacji do nauki, brak pełnej dojrzałości szkolnej, wadliwa metoda nauki czytania i pisania, zaniedbanie pedagogiczne, fragmentaryczne zaburzenia funkcji percepcyjno – motorycznych.

            Obniżona sprawność intelektualna zwana jest też upośledzeniem umysłowym lub niedorozwojem umysłowym, określane jest jako niepełny rozwój umysłowy. Upośledzenie umysłowe jest związane z zaburzeniami dojrzewania, uczenia się i społecznego przystosowania.

            Dzieci z obniżoną sprawnością intelektualną mają znacznie zmniejszoną zdolność uczenia się. Upośledzone jest u nich rozumowanie, pamięć mechaniczna, logiczna, koncentracja uwagi. Charakteryzuje je taż niski poziom uzdolnień werbalnych. Dzieciom upośledzonym umysłowo trudno jest powiązać instrukcje słowne z opracowaniem konkretnych materiałów, tak, więc te dzieci znacznie trudniej i dłużej opanowują umiejętność czytania ze zrozumieniem.

            Jeśli dziecko jest upośledzone umysłowo w stopniu lekkim może opanować technikę czytania i pisania wyłącznie przy zastosowaniu metod nauczania dostosowanych do ich możliwości percepcyjnych. Uczą się one w klasach specjalnych.

            Trudności w nauce czytania i pisania mogą być wywoływane przez przewlekłe schorzenia takie jak: astma oskrzelowa, nerwica, choroby reumatyczne, laryngologiczne, choroby serca i narządów wewnętrznych. Schorzenia te osłabiają organizm i wpływają niekorzystnie na procesy uwagi dowolnej, powodują niemożność skupienia się na dłuższą chwilę, wywołują dużą męczliwość. Dzieci przewlekle chore mniej interesują się nauką, a często są posądzane o lenistwo, czy brak zdolności.

            Zaburzenia w funkcjonowaniu wzroku i słuchu są poważną przyczyną niepowodzeń w opanowywaniu umiejętności czytania i pisania.

Dzieci o słabym wzroku lub słuchu charakteryzują się wolniejszym tempem pracy, zużywają przy tym więcej energii, szybciej się męczą, a to powoduje opóźnienia wykonywania czynności czytania i pisania. W efekcie dzieci otrzymują niższe oceny, niechętnie zajmują się czytaniem i pisaniem. Dzieci te często są posądzane o brak zdolności, a nawet o niedorozwój umysłowy.

Jedną z przyczyn trudności w czytaniu i pisaniu, a zwłaszcza w początkowym okresie nauki należą wszelkie zaburzenia mowy. Często jest spotykane wadliwe artykułowanie głosek, dotyczy to seplenienia i rerania.

Dziecko źle naśladuje brzmienie głosek przyporządkowanych odpowiednim literom, wskutek czego czyta z błędami artykulacyjnymi. Jeśli dziecko nieprawidłowo mówi i czyta, to nieprawidłowo też pisze. Dziecko pisze tak jak wymawia.

Gwara i żargon tez mogą powodować trudności w czytaniu i pisaniu. Dziecko mówiące gwarą lub żargonem zniekształca odczytywany tekst. Tak samo popełnia błędy przy pisaniu tekstów własnych lub ze słuchu. Do częstych błędów z tego zakresu należy zniekształcenie samogłosek nosowych polegające na zastępowaniu ich samogłoską ustną z dodatkiem spółgłoski nosowej np.: myją – myjom, piszę – piszom.

Na trudności w czytaniu i pisaniu mogą wpływać czynniki natury psychicznej tj. brak zainteresowania czytaniem, brak adekwatnej motywacji do czytania, brak gotowości do czytania, polegający na nie osiągnięciu dojrzałości dla dokonywania analizy lub syntezy, które są konieczne przy czytaniu i pisaniu.

Zła sytuacja rodzinna może również przyczynić się do niepowodzeń w nauce czytania i pisania. Wszelki rozkład rodziny, alkoholizm jednego z rodziców, zaabsorbowanie samotnej matki praca zawodową. Taka atmosfera nie sprzyja nauce dziecka, wywołuje niechęć do wszystkich wysiłków, do wszelkiej pracy, a zwłaszcza czytania i pisania.

Trudności w opanowaniu techniki czytania i pisania mogą być wywołane wadliwymi metodami nauczania. Wadliwość metody nauczania może wynikać z nieprzestrzegania zasad dydaktycznych i z nieznajomości metod.

Zaniedbania pedagogiczne również przyczyniają się do trudności w nauce czytania i pisania. Do często spotykanych zaniedbań pedagogicznych należy: brak zainteresowania rodziców nauką dziecka, co wywołuje u dziecka osłabienie motywacji do nauki. Trudności w czytaniu i pisaniu mogą być spowodowane też brakiem warunków domu sprzyjających utrwaleniu umiejętności zdobytych w szkole. Brak kontroli stopnia opanowania techniki czytania i pisania u wszystkich uczniów też wywołuje trudności w czytaniu i pisaniu.

4. Trudności w czytaniu i pisaniu o podłożu dyslektycznym

Trudności w czytaniu i pisaniu mogą być spowodowane deficytami rozwoju poszczególnych funkcji percepcyjno – motorycznych tj. słuchowych, wzrokowych i mięśniowo – ruchowych porównywane z normami odpowiadającymi wiekowi dziecka.

Podłoże złożonych trudności stanowią zaburzenia zwane dysleksją, dysortografią i dysgrafią. U dzieci dyslektycznych występują zaburzenia mowy, zaburzenia procesu lateralizacji, orientacji przestrzennej i emocjonalno – uczuciowej. Zdarza się, że u dzieci o skrzyżowanej lateralizacji występują często zaburzenia pisania i czytania. Na czynność czytania bardziej bezpośrednio wpływa lewooczność oraz brak przewagi stronnej oczu, niż brak tej przewagi w zakresie rąk i leworęczność.

Dziecko z zaburzeniami lateralizacji wyrażającej się lewoocznością odwraca kolejność liter w wyrazie oraz wyrazów w zdaniu.

Dzieci leworęczne piszą gorzej, gdyż spotyka się u nich mniejszą wydolność ruchową i słabszą orientację przestrzenną.

Na dysleksję, dysortografię i dysgrafię ma wpływ rozwój emocjonalny dziecka, a mianowicie konsekwencją nie dających się przezwyciężyć trudności w nauce czytania i pisania są zaburzenia uczuciowe. U dzieci z trudnościami wytwarzają się postawy negatywne w odniesieniu do nauki czytania i pisania. Postawy te wyrażają się lękiem lub protestem wobec kłopotów.

Trudności w nauce czytania i pisania występują też u dzieci z normą intelektualną. Należy je przezwyciężać, gdyż w przeciwnym wypadku mogą doprowadzić do niepowodzeń w nauce w ogóle.

Trudności w przeprowadzaniu analizy i syntezy w przestrzeni występują przy deficytach rozwoju funkcji wzrokowych, powodujących wadliwą percepcję wzrokową. Dzieci wadliwie spostrzegają znaki graficzne, popełniają błędy w rozróżnianiu liter o podobnym kształcie np.: d-b, p-g, mieszają pojęcia: góra – dół, wyżej – niżej.

Dzieci z wadliwą percepcją słuchową mają problemy z rozróżnianiem dźwięków pokrewnych, akustycznie bliskich takich jak np.: b-p, d-t. Nieprawidłowo usłyszane słowa dzieci nieprawidłowo zapisują.

Dzieci dyslektyczne z zaburzeniami percepcji słuchowej nie mogą uchwycić prawidłowej kolejności dźwięków w wyrazie i często przy czytaniu opuszczają litery, sylaby, przestawiają litery w wyrazach np.: korol zamiast kolor. Często też zastępują wyrazy trudne innymi, dobrze im znanymi na skutek tego nie rozumieją czytanego tekstu.

Zaburzenia funkcji motorycznych powodują obniżenie graficznego poziomu rysunków i pisma. Wśród nieprawidłowości dysgraficznych można wyróżnić: pismo „lustrzane”, wychodzenie za linie zeszytu, litery są różnej wielkości, małe i duże odstępy między literami, pismo zniekształcone, litery niepołączone.

5. Przezwyciężanie trudności w nauce czytania i pisania

Pożądane wyniki w czytaniu i pisaniu można osiągnąć poprzez przezwyciężanie trudności i systematyczne ćwiczenia prowadzące do osiągnięcia przez dziecko pełnej sprawności i poprawności w zakresie obu technik. Czas trwania reedukacji zależy od stopnia nasilenia trudności, od konkretnej sytuacji, a także możliwości rozwojowych.

Specjalnych form i metod reedukacji wymagają dzieci upośledzone umysłowo. Mają one duże trudności w wymowie głosek i wyrazów. Pracę z nimi powinien prowadzić nauczyciel – logopeda. Uczniowie chorzy na przewlekłą chorobę powinny mieć stałą opiekę medyczno – farmakologiczną pod kierunkiem lekarza współpracującego z rodzicami i nauczycielem w celu stworzenia optymalnych warunków pracy i odpoczynku. Bardzo ważną rolę w reedukacji dziecka przewlekle chorego odgrywa właściwa atmosfera w domu i w szkole, psychoterapia, właściwa postawa otoczenia.

Przy nieprawidłowo funkcjonującym narządzie wzroku praca nad przezwyciężaniem trudności powinna rozpocząć się od wyrównywania jego niedoborów. Dzieci z wadą wzroku powinny nosić odpowiednie szkła i należy je posadzić jak najbliżej tablicy. Jeśli niedowidzenie jest bardzo duże, dziecko powinno się uczyć w szkole zorganizowanej specjalnie dla dzieci niedowidzących.

Naukę czytania i pisania utrudnia zaburzenie narządu słuchu. Jeśli jest to niewielki stopień, dziecko może uczyć się w szkole dla dzieci ze słuchem w granicach normy. Jeśli zaś niedosłuch jest znaczny, należy dziecko skierować do szkoły specjalnej dla niedosłyszących.

Dzieci niedowidzące i niedosłyszące korzystają z pomocniczych środków dydaktycznych oraz aparatury umożliwiającej naukę i kontakty z otoczeniem.

Na przebieg procesu nauki czytania i pisania w znaczny sposób wpływają wszelkie zaburzenia mowy. Zaburzenia te można usunąć poprzez stosowanie specjalnych ćwiczeń prowadzonych w szkole i w domu według wskazówek logopedy.

Zaniedbania pedagogiczne można wykryć poprzez wprowadzenie „Kart pracy indywidualnej ucznia”, systematyczne zapisywanie uwag o postępach poszczególnych uczniów. W zależności od wyników przeprowadzonych z kartą pracy stosuje się ćwiczenia uzupełniające i utrwalające materiał.

Przyczyną trudności w nauce czytania i pisania może być brak gotowości dziecka do tej nauki. Może to trwać krótko, ale też przeciągnie się, jeśli nie będzie w porę zauważone i jeśli nie zastosuje się odpowiednich ćwiczeń wyrównujących.

Niektórzy rodzice, często nieświadomie nie mając odpowiedniego przygotowania metodycznego nieumiejętnie uczą dziecko i wywołują mimo woli, zamiast powodzenia – trudności i niepowodzenia.

Ćwiczenia wyrównujące niedojrzałość do analizy i syntezy, stanowiące wyjście w zapobieganiu trudnościom polegają na dokonywaniu analizy i syntezy na materiale dźwiękowym bez tekstu. W tego typu ćwiczeniach podajemy dziecku izolowane dźwięki – głoski tworzące łatwy, krótki wyraz i polecamy złączenie usłyszanych głosek w znany dziecku wyraz. Po tym ćwiczeniu możemy polecić, by dziecko powtórzyło oddzielnie głoski w odpowiedniej kolejności.

Po ćwiczeniach łatwiejszych, jednosylabowych przechodzi się do trudniejszych opartych na tekście. Ćwiczenia oparte na tekście powinny być poprzedzone zaznajomieniem dzieci z jedną samogłoską i z jedną lub dwiema spółgłoskami. Należy przy tym wykorzystać obrazek, który przedstawiałby przedmiot, którego nazwa zaczyna się nową literą np.: dla litery k: kot, krata, kret. Bardzo dobrymi ćwiczeniami w tej części są ćwiczenia w syntezie, przeprowadzane drogą przedłużania wymawianych głosek i wiązania ich bezpośrednio w sylabę. Po syntezie należy powrócić do analizy, by utrwalić strukturę wyrazu.

Jeżeli trudności w nauce dziecka wynikają ze złej sytuacji mieszkaniowej lub rodzinnej, to ich przezwyciężanie wymaga jak najszybszej pomocy ze strony nauczyciela i szkoły. Należy takiemu dziecku zorganizować pomoc w postaci dożywiania i opieki w świetlicy.

Przezwyciężanie trudności w nauce czytania i pisania wymaga długotrwałego współdziałania wielu osób, odpowiednio przygotowanych do reedukacji.

Dysleksja przejawia się u dzieci w różnej postaci, dlatego ćwiczenia powinny być zindywidualizowane pod względem form, rodzaju i sposobów ich stosowania. Przy prowadzeniu ćwiczeń reedukacyjnych należy dobrać odpowiedni materiał dostosowany do możliwości percepcyjnych dziecka. Materiał powinien być podzielony na etapy odpowiadające występującym w nim trudnościom – od etapu łatwiejszego do trudniejszego.

Trudnościom w czytaniu często towarzyszy brak zainteresowania czytaniem lub niechęć do czytania. Dlatego należy dawać dzieciom ciekawe teksty, pisane dużymi literami.

Ćwiczeniom w czytaniu powinny towarzyszyć ćwiczenia w pisaniu. W czasie pisania dziecko powinno ciągle sprawdzać, czy dobrze napisało wyznaczony tekst. W początkowych ćwiczeniach w pisaniu wskazane jest, by dziecko mówiło kolejne dźwięki odpowiadające literom.

Nie powinno przerywać się pracy reedukacyjnej nagle, po stwierdzeniu, że braki zostały wyrównane. Reedukację zakończymy tylko wtedy, gdy stwierdzimy, że dziecko samodzielnie pracuje z tekstem bez popełniania błędów.

Przy trudnościach w czytaniu i pisaniu spowodowanych zaburzeniami mowy należy prowadzić ćwiczenia ortofoniczne, artykulacyjne.

Dobre wyniki w nauce czytania i pisania osiąga się wtedy, gdy od początku wymaga się pełnego zrozumienia tekstu, dlatego wszelkim ćwiczeniom w czytaniu muszą towarzyszyć ćwiczenia słownikowe i ćwiczenia gramatyczne.

Ćwiczenia słownikowe polegają na wyjaśnianiu nieznanych słów występujących w tekście przeznaczonym do czytania. Niezrozumiałe słowa i zwroty powinno tłumaczyć się przed czytanym tekstem.

Ćwiczenia gramatyczne polegają na uświadamianiu dziecku struktury zdania i roli, jaką grają w zdaniu jego główne części. Należy tu posługiwać się takimi terminami jak: wyraz, zdanie, rzeczownik, czasownik, przymiotnik. Oczywiście terminy te wprowadza się stopniowo w zależności od możliwości poznawczych dziecka i od klasy, w której ono się uczy.

Bardzo ważne w reedukacji jest rozbudzanie i rozwijanie zainteresowań ogólnych i czytelniczych dziecka. Można to osiągnąć przez operowanie tekstami bliskimi dzieciom, a także tekstami zaspokajającymi ich ciekawość.

Podczas reedukacji ważna jest kontrola poziomu opanowania techniki czytania i pisania. Należy stosować ją systematycznie i często. Jeśli stwierdzimy błędy lub usterki należy daną partię materiału powtórzyć, oczywiście modyfikując ćwiczenia.

Bardzo ważne w pracy reedukacyjnej jest zapewnienie dziecku właściwej atmosfery w szkole, w domu i w czasie zajęć reedukacyjnych. Nie można okazywać zdenerwowania, zniecierpliwienia lub złości z powodu braku widocznych postępów w czytaniu i pisaniu. Właściwe postępowanie reedukatora przyczynia się do odzyskania przez dziecko wiary w siebie i wiary we własne siły. Dziecko coraz chętniej sięga po książkę i nabywa umiejętności płynnego czytania i poprawnego pisania. A to jest nasz cel.

6. Bibliografia:

1.      M. Bogdanowicz: O dysleksji, czyli specyficznych trudnościach w czytaniu i pisaniu – odpowiedzi na pytania rodziców i nauczycieli. Lublin 1994.

2.      M. Bogdanowicz: Leworęczność u dzieci. Warszawa 1992.

3.      H. Filipczuk: Zapobiegamy trudnościom i niepowodzeniom szkolnym Warszawa 1985 Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych.

4.      J. Malendowicz: O trudnej sztuce czytania i pisania. Warszawa 1978.

5.      M. Szurmiak: Podstawy reedukacji uczniów z trudnościami w czytaniu i pisaniu. Warszawa 1987.

6.      Psychologia, pod red. Żebrowskiej M. PWN. Warszawa 1980

7.     Pedagogika, pod red. Godlewski M., Kracewicz S., Wołczyk J., Wujek T. PWN. 1980

8.      H. Spionek: Zaburzenia rozwoju uczniów a niepowodzenia szkolne Warszawa 1985 PWN.

 W GÓRĘ